+7 (727) 346-83-53 Алматы
+7 (7172) 36-64-64 Астана
Рубрика статей

Табыстар мен шығыстарды есепке алу
01.04.2015

Автор:
Авторские материалы, размещенные на сайте, выражают экспертное мнение и носят рекомендательный характер. Материалы основаны на нормативных актах, действительных на момент публикации.
Для поиска на странице нажмите CTRL+F
«Бухгалтерлікесепкеалужәнеқаржыесептілігітуралы» ҚР2007 жылдың28 ақпанындағы№ 234-III Заңынасәйкес(арықа­рай– Бухгалтерлікесепкеалужәнеқаржыесептілігітуралызаң), табыстар– бұлқұрылтайшыларменқатысушылардыңжарналарынабайланыстыемес, капитал­дыңартуынаалыпкелетінактивтердіңартуы, өсуі, немесеміндеттемелердіңазаюынысанында, есепберукезеңіішіндегіэкономикалықпайданыңкөбеюі.
БухгалтерлікесепкеалужәнеқаржылықесептіліктуралыЗаңғасәйкес, шығыстар– бұлактивтердіңжұмсалуы, азаюы, немесеміндеттемелердіңпайдаболуынәтижесіндеесептікезеңішіндеэкономикалықпайдалардыңазаюы, бұлқұрылтайшыларменқатысушылардыңоныңалуынабайланыстыемескапиталдыңазаюынаалыпкеледі.  
Табыстардыесепкеалу
№ 2 ҚЕҰС-кесәйкес, тауарлардысатудантүскентабыстыесепкеалудатануүшінмынадайкритерийлердісақтаукерек:
–  субъекттауарғаарналған, меншікқұқығынабайланыстыайтарлықтайқауіптерменпайдаларды, сатыпалушығаберді;
–  субъект, әдеттеменшікқұқығыменойшабайланыстырылғандәрежедебасқаруғаендіқатыспайдыжәнесатылғантауарларғабақылаужасаудысақтамайды;
–  табыс сомасы сенімді түрде өлшене алады;
–  операцияға байланысты экономикалық пайдаларды субъект алады деген ықтималдық бар;
–  операцияға байланысты жұмсалған немесе келешекте күтілетін шығындар сенімді түрде өлшене алады.
Егер табыс меншік құқығына байланысты айтарлықтай қауіптерді сақтаса, субъект оны мойындамайды, мысалы:
–  кепілдіктің стандартты талаптар шегінен шығатын қанағаттандырмайтын пайдалану сапалары үшін кәсіпорында жауапкершілік сақталғанда;
–  нақты сатудан пайда алу сатып алушының тауарларды сатуына байланысты болғанда;
–  жөнелтілген тауарлар орнатылуға тиіс болғанда, ал орнату әлі орындалмаған шарттың едәуір бөлігін құрғанда;
–  сатып алушының сату шартында белгіленген себеп бойынша сатып алу мәмілесін бұзу құқығы бар болғанда және субъект қайтару ықтималдығын анықтауға қабілетсіз болғанда.
№ 2 ҚЕҰС-ке сәйкес, егер мынадай талаптар қанағаттандырылса, көрсетілетін қызметтерді ұсынудан түскен табыс танылуы мүмкін:
–  табыс сомасы сенімді түрде өлшене алады;
–  субъект операцияға байланысты экономикалық пайдаларды алады деген ықтималдық болады;
–  есеп беру кезеңінің соңындағы жай-күй бойынша операцияның аяқталу сатысы сенімді бағалана алады;
–  операцияны жүзеге асыру үшін кеткен шығындар және оны аяқтау үшін қажет шығындар сенімді өлшене алады.
Табыс алынатын немесе алынуға тиіс орнын өтеудің әділ құнымен өлшенеді. Алынған немесе алынуға тиіс орын өтеудің әділ құны субъект ұсынған кез келген сауда және көтерме жеңілдіктер сомасын шегерумен болуға тиіс.
Кәсіпорын кәсіпорынның өз атынан алынған немесе алынуға тиіс экономикалық пайдалардың тек жалпы түсімдерін ғана табысқа кіргізеді, бұл ретте акциздер, қосылған құнға салықтар сияқты үшінші тараптардың пайдасына алынған барлық сомалар табыстан алынып тасталады.
Табыс бухгалтерлік есепке алуда, есептеу және сәйкес келу ұстанымы бойынша танылады.
Есептеу ұстанымы ақшалай қаражатты жасалған мәміле нәтижелері бойынша алу фактісі бойынша емес, оларды жұмыс істеп тапқан кезде табыстар танылады дегенді білдіреді. Табыстар жұмыс істеп табылған кездегі кезеңде танылады.
МЫСАЛДАР:
1.     Кәсіпорын тауарды сату сәтінен бастап 1 жыл кепілдік мерзімімен тауарларды сатады. Осы мерзім ішінде сатып алушы кез келген себеп бойынша тауарды қайтарып бере алады және ол үшін толық көлемде төленген ақшаны алуға құқылы. Осындай қайтарып берулер көлемі жылына сатулардың 2%-нан аспайтынын алдығы тәжірибе көрсетіп берді. Табыстықайсәттетанығанжөн?
Табыс сату сәтінде танылатын болады, өйткені сатушы-кәсіпорын қауіптердің кішігірім үлесін өзіне сақтап қалады, бірақ бұл ретте сатылған тауарлардың күтілетін қайтаруларына түзету жасау керек.
2.     «А» компаниясы «В» компаниясына 400 000 тг сомасына жабдық сатты. Бұл жабдықты орнату үшін сатып алушы 140 000 тг қосымша төлеу керек. Орнатылмаған күйде бұл жабдықты пайдалануға болмайды.Табысты қай сәтте таныған жөн?
Бұл жағдайда сату бойынша операция аяқталмаған. Табыс тек жабдықты орнатқан соң ғана танылатын болады.
3.     Баспа кітап дүкеніне сатылмаған кітаптарды қайтару және тиісті өтемақы алу мүмкіндігін көздейтін шарттармен кітаптар сатады. Сатылмаған кітаптардың санын алдын ала анықтау мүмкін емес.Табысты қай сәтте таныған жөн?
Бұл жағдайда баспаның ақша түсімін тануы кітап дүкенінің түскен ақшаны тануына байланысты болады. Демек, кітап дүкеніне, түгел кітаптарды сатып болмайынша тәуекелдер мен сыйақыларды беру болмайды. Бұл операцияны сату ретінде қарауға болмайды.
4.     15 мамырда «А» компаниясы «В» компаниясының қоймасына  1 800 000 тг сомасына тауар жөнелтті. «В» компаниясы  төлем жасауға қабілетті және мәміле жасалған сәттен бастап 30 күннен кейін тауар үшін есеп айырысады.
Осы мәміледен түскен табысты тану мүмкін бола ма?
«А» компаниясы 1 800 000 тг сомасына табысты тани алады, өйткені оны танудың барлық критерийлері сақталады:
–. «А» компаниясы «В» компаниясына  тауарға арналған меншік құқығымен байланысты айтарлықтай қауіптер мен пайдаларды береді;
–. «А» компаниясы әдетте меншік құқығымен байланыстырылатын дәрежеде басқаруға қатыспайды және сатылған тауарларға бақылау жасамайды;
–. табыс сомасы сенімді түрде өлшене алады;
–. операцияға байланысты экономикалық пайдаларды субъект алады деген ықтималдық бар, өйткені «В» компаниясы төлем жасауға қабілетті болып табылады;
–. операцияға байланысты жұмсалған немесе күтілетін шығындар сенімді түрде өлшене алады.
5.     15 мамырдакәсіпорынтауардыалдағыуақыттажеткізіпберуесебіненсатыпалушыданалдынала200 000 тгалды. Тауар сатып алушыға екі аптадан кейін жөнелтіледі. Бухгалтер алынған 200 000 тг соманы есепке алу барысында  қалай көрсету керек?
200 000 тг сомасы жұмыс істеп табылған табыс ретінде таныла алмайды, өйткені оны тану критерийлері сақталмаған, атап айтқанда: тауар сатып алушыға берілмеген; демек, тауарға арналған меншік құқығына байланысты тәуекелдерді де, пайдаларды да сатып алушы алған жоқ. Сондықтан да, 200 000 тг сомасы 3510 «Алынған қысқа мерзімді аванстар» шотына алынуы тиіс. 200 000 тг сомасына тауар жөнелтілген соң, екі аптадан кейін, яғни барлық қажетті критерийлер сақталғанда, контрагенттер арасында активті сатып алу-сату мәмілесі жасалған соң жұмыс істеп табылған сома болып есептеліне алады.
6.     Құрылыс материалдарын өндіретін фабрика бөлшек сауда жасау дүкеніне тауарды 5 600 000 тг сомасына консигнацияға берді. Тауар беру сәтінде фабриканың бухгалтері табыстың қандай сомасын тани алады?
Фабрика бухгалтері бөлшек сауда жасау дүкені тауарларды сатып болғанша, оларды сатудан түскен табысты тани алмайды, өйткені консигнация шарты сатып алушының тауарды қайтару құқығын болжайды. Демек, айтарлықтай тәуекелдер мен пайдалар дүкеннің тауарларды сату фактісіне дейін фабрикада қалады.
7.     Кәсіпорын 145 млн тг құнына объект құрылысына арналған келісім-шарт жасады. Есеп беру күніне сай келісім-шарт бойынша нақты шығындар сомасы 56 млн тг құрды. Шығындардың жалпы сомасы сенімді түрде бағалана алып 105 млн тг құрайды. Есеп беру күніне келісім-шарт бойынша табыстың қандай сомасын тануға болады?
Келісім-шарт бойынша табыс аяқталу пайызы әдісі бойынша танылуы мүмкін:
Аяқталу пайызы = Есеп беру күніне нақты жұмсалған шығындардың сомасы / Келісім-шарт бойынша шығындардың жалпы сомасы;
Келісім-шарт бойынша табыс сомасы = аяқталу пайызы ´Келісім-шарттың жалпы құнына.
Мысал бойынша танылған табыс мынаны құрды: 56 / 105 ´145 = 77 млн тг.
Табыстарды есепке алу үшін 6-бөлімнің «Табыстар» деген пассив шоттары ашылған.
Шоттардың тұрпатты корреспонденциясы төменде көрсетілген (1-кесте):
1-кесте
Табыстарды есепке алу бойынша шоттардың тұрпатты корреспонденциясы

е/ш №

Операция мазмұны

Шоттар корреспонденциясы

Дебет

Кредит

1

Сатылған өнім, тауарлар, жұмыстар, көрсетілетін қызметтер үшін табыс есептелінді

1010, 1030, 1210, 2110

6010

2

Сатып алушыларға ұсынылған жеңілдіктер сомасына табыс түзетілді

6030

1210, 2110

3

Сатып алушылардың қайтарған тауарларының құнына табыс түзетілді (шотты төлегенге дейін және кейін)

6020

1210, 2110, 1010, 1030

4

Сыйақылар, ұсынылған заемдар, алынған вексельдер және т. б. бойынша табыс есептелінді

1270, 2110

6110

5

Дивидендтер бойынша табыс есептелінді

1270

6120

6

Қаржылық жалға алу шарты бойынша сыйақы есептелінді

1270

6130

7

Инвестициялардың әділ құнының жылжымайтын мүлікке өзгеруінен табыс есептелінді

2310

6140

8

Қаржылық ">

...

Для получения полного доступа к сайту, Авторизуйтесь или купите полный доступ, либо пройдите бесплатную регистрацию!


вернуться назад