Түгендеу

Автор:

Авторские материалы, размещенные на сайте, выражают экспертное мнение и носят рекомендательный характер. Материалы основаны на нормативных актах, действительных на момент публикации.
Для поиска на странице нажмите CTRL+F

 
Түгендеу материалдық құндылықтардың сақталуына бақылау жасауды, есепке алу және материалды жауапты тұлғалардың (ары қарай – МЖТ) жұмысындағы мүмкін болатын қателіктерді анықтауды, жоюды, табиғи зиян көлемін белгілеуді және материалдық және өзге құндылықтардың қалдықтары туралы есепке алу деректерін анықтап жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
 
ҚР Қаржы министрілігінің 2007 ж. 22 маусымдағы № 221 бұйрығымен бекітілген бухгалтерлік есепке алу жүргізу ережелерінің (ары қарай – Ережелер) 7 «Түгендеу» бөліміне сәйкес, бухгалтерлік есепке алу және қаржылық есептілік деректерінің шынайылығын қамтамасыз ету мақсатында, активтер мен міндеттемелердің түгенделуі жылына кем дегенде бір рет өткізіледі.
Жеке кәсіпкерлер (ары қарай – ЖК) мен шағын кәсіпкерлік субъектілері болып табылатын, қызметкерлер саны 25 адамнан аспайтын ұйымдар түгендеуді өткізу тәртібі мен мерзімін өздері белгілей алады. Орналасқан жеріне қарамастан, бірақ бухгалтерлік есепте болып саналатын (жауапты сақталудағы, шарт бойынша жалға алынған, қайта өңдеу үшін алынған, комиссия үшін қабылданған) барлық мүлік, сондай-ақ қандай да бір себептермен ескерілмеген мүлік және барлық міндеттеме түрлері түгенделуге тиіс.
Есептік жыл ішіндегі түгендеу санын, оларды өткізу күнін, олардың әрқайсысын тексеру кезіндегі мүліктің және қаржы міндеттемелерінің тізілімін ұйым басшысы немесе ЖК белгілейді. Жылдық бухгалтерлік есептілікті құру алдында түгендеу өткізу – міндетті түрде.
Ұйымның басшысы мен бас бухгалтеріне түгендеуді дұрыс және уақтылы өткізу үшін жауапкершілік жүктеледі.
Түгендеуді өткізу үшін ұйым басшысының немесе ЖК-нің бұйрығымен түгендеу жөніндегі жұмыс комиссиясы құрылады.
Түгендеу комиссиясын тағайындау туралы бұйрыққа қол қойылған соң, оның төрағасына ұйымның бірінші басшысының немесе ЖК-нің қол қоюымен жазбаша өкімі беріледі, бұл өкімде комиссия құрамынан басқалар да көрсетіледі: бұйрықтың нөмірі мен күні, түгенделуге тиісті объект, түгендеуді өткізу себебі, түгендеуді бастау және аяқтау мерзімдері.
Түгендеу рәсімі ҚЕХС және ҚЕҰС негізінде құрылған ұйымның есеп саясатында нақты белгіленуге тиіс. Қорлар мен негізгі құралдарды (ары қарай – НҚ) түгендеу қорытындылары бойынша активтердің құнсыздануын көрсететін факторлардың болуы да анықталады.
Қорлар мен НҚ-ны түгендеу жұмысы еңбегі көп жұмсалатын үдерістер болып табылады.
 
Қорларды түгендеу
Қорлардың түгенделуін өткізу кезінде мыналарды ескерген жөн:
–   жеке қорлармен қатар, басқа ұйымдардан қайта өңдеу үшін алынған жауапты сақталудағы қорлар да түгенделуге тиіс;
–   комиссия құрамына міндетті түрде МЖТ енгізіледі;
–   нақты қалдықтарды тексеру МЖТ-ның міндетті қатысуымен іске асырылуға тиіс, ол өз учаскесіндегі түгендеу комиссиясының мүшесі бола алмайды;
–   егер комиссия түгендеуді толық емес құрамда өткізсе, онда түгендеу нәтижелері де жарамсыз болуы мүмкін;
–   қажет болған кезде, комиссия құрамына қорлардың тұрпатты құрамы мен сапасын анықтау бойынша білімі бар маманды енгізген жөн;
–   қорлардың нақты қолда болуы есептеу, салмағын, көлемін өлшеу жолымен анықталуға тиіс;
–   түгендеу барысында келіп түскен немесе босатылған қорлар түгендеуден кейін ресімделеді, ал деректер жеке тізімдемеге енгізіледі.
Түгендеуді бастау алдында мынадай жұмыстарды атқарған жөн:
–   жеке кіру және шығу орындары бар қойма және қосалқы үй-жайларды, жертөлесін және басқа да мүлік сақтау орындарын пломбалау;
–   түгендеуді өткізу кезінде пайдаланылатын өлшеу аспаптары мен құрылғыларының ақаусыздығын және оларды тексеру мерзімдерінің сақталуын тексеру;
–   түгендеуді бастау күніндегі соңғы кіріс және шығыс құжаттарының тізбелерін немесе түгенделуге тиіс қорлардың қозғалысы туралы есеп берулерді алу.
Құндылықтардың сақталуына жауапты тұлғалар оларда түгендеу басталғанға дейін кіріс немесе шығыс құндылықтарға қатысты барлық құжаттардың бухгалтерияға тапсырылғаны және кіріске енгізілмеген немесе шығысқа шығынға жазылған құндылықтардың жоқ екендігі туралы қолхаттар ұсынады. Түгендеу басталғанға дейін құндылықтардың кірісі немесе шығысы бойынша барлық құжаттардың өңделуін, аналитикалық есепке алу шоттары бойынша тиісті жазбалар жасауды және қалдықты түгендеу күніне шығаруды да аяқтау керек.
Түгендеу тізімдеріндегі МЖТ ауысуы жағдайында мүліктің нақты қолда болуын тексеру кезінде бұл мүлікті қабылдаған тұлға оны қабылдап алу туралы, ал тапсырушы тұлға оны тапсыру туралы қолдарын қояды.
Құндылықтардың әрбір түрі бойынша түгендеу деректері құндылықтардың орналасқан немесе сақталған орны және сақталуы үшін жауапты тұлғалар бойынша жеке құрылатын түгендеу тізбелерінде белгіленеді. Түгендеу тізбесі Қаржы министрлігінің «Бірінші есепке алу құжаттарының нысандарын бекіту туралы» 2007 жылдың 21 маусымдағы № 216 бұйрығымен (ары қарай – Бұйрық) бекітілген «Қорлардың түгендеу тізімі» Түгендеу-4 нысаны бойынша құрылады.
Түгендеудің аяқталу сәтінде қорлардың кірісі және шығысы бойынша барлық құжаттардың өңделуі аяқталуға және түгендеу күніне арналған аналитикалық есепке алуда тиісті жазбалар жасалуға тиіс.
Кем дегенде екі данадан аз емес (бір данасын МЖТ құрайды, қалғандарын түгендеу комиссиясының мүшесі) толтырылатын түгендеу тізімдеріне түгендеу комиссиясының барлық мүшелері және МЖТ қол қояды.
Түгендеу тізімдеріне жетіспеушіліктерді немесе артық заттарды жасыру мақсатында нақты қалдықтарды жасыру немесе дұрыс емес деректерді енгізу үшін комиссия мүшелеріне заңнамамен белгіленген тәртіптік жауапкершілік жүктеледі.
Түгендеу тізімдері және бухгалтерлік есепке алу деректері негізінде ұйымның бухгалтериясы салыстыру тізімдемесін құрады, онда құндылықтардың артылулары және жетіспеулері көрсетіледі. Салыстыру тізімдемесі Бұйрықпен бекітілген «Қорларды түгендеу нәтижелерінің салыстыру тізімдемесі» Түгендеу-14 нысаны бойынша құрылады.
Ереженің 134-тармағына сәйкес түгендеу нәтижесінде анықталған мүліктің артылғандары есепке алуға табыс ретінде алынуға, ал жетіспеулер шығыстар ретінде танылуға тиіс.
Бухгалтерлік есепке алуда тауарлық-материалдық қорларының артылулары анықталған жағдайда мынадай бухгалтерлік өткізілім жасалады:

Д-т

 

К-т

 

1300 «Қорлар»

6280 «Өзге табыстар»

 
Бухгалтерлік есепке алуда материалдық қорлардың жетіспеушілігі анықталған жағдайда мынадай бухгалтерлік өткізілім жасалады:

Д-т

 

К-т

 

1250 «Қызметкерлердің қысқа мерзімдік дебиторлық берешегі»

1300 «Қорлар»

 
Материалдық құндылықтардың, ақшалай қаражаттың және басқа мүліктің  жетіспеулері, сондай-ақ табиғи залалдардың нормадан тыс зияндары, кінәлі тұлғаларға жатқызады. Кінәлі тұлғалар анықталмаған немесе кінәлі тұлғалардан өндіріп алудан сот бас тартқан жағдайларда, жетіспеулер мен залалдардан болған зияндар шаруашылық қызметінің нәтижелерінде шығынға жазылады, сонда мынадай бухгалтерлік өткізілім жасалады:

Д-т

 

К-т

 

1250 «Қызметкерлердің қысқа мерзімдік дебиторлық берешегі»

1300 «Қорлар»

 
Қайта сұрыптау нәтижесіндегі артылулар мен жетіспеулердің өзара есепке алынуына ережеден тыс ретінде, бірдей тексеру кезеңі үшін, бір тексерілетін тұлғаға, атауы бірдей, мөлшері бірдей, тауар-материалдық қорларға қатысты ғана рұқсат берілуі мүмкін.
МЖТ түгендеуден кейін түгендеу тізімдеріндегі қателіктерді аңғарған жағдайларда, оның бұл жөнінде түгендеу комиссиясына мәлімдеуге (қойма, сақтау орны және т. б. ашылғанға дейін) құқығы бар, комиссия бұл фактілерді тексереді және олар расталған жағдайда тізімдерде тиісті түзетулер жасайды.
Түгендеу нәтижелерін есепке алуда уақтылы және шынайы бейнелеу үшін, ол аяқталатын сәтте бухгалтерия мыналарды істеуге міндетті:
–   МЖТ-лардың барлық ұсынған және ресімделген есеп берулерін өңдеуге, тексеруге және есепке алу тіркелімдеріне жазуға;
–   мүліктің бухгалтерлік және нақтылы-құндық есепке алу деректерін салыстыруды, оны қажет болған кезде акт құру арқылы аяқтай отырып іске асыруға;
–   активтердің есеп алу қалдықтарын түгендеу күніне шығаруға;
–   корреспонденттік шоттармен салыстыруда барлық тиісті шоттар бойынша жазбаларды тексеруге.
Түгендеу нәтижелерін бухгалтерия түгендеу аяқталған айдың есепке алуында және есептілігінде, ал жылдық түгендеу бойынша – жылдық қаржылық есептілікте көрсетуге тиіс. Осы мақсаттарда, түгендеу комиссиясының төрағасы,  түгендеу аяқталған соң, бекітілген мерзімдерде жасалған тауардың нақты қалдықтарының түгендеу тізімдерін, салыстыру тізімдемесін және басқа құжаттарды бухгалтерияға беруге тиіс.
 
Негізгі құралдарды түгендеу
Негізгі құралдарды түгендеуді бастау алдында мыналар тексеріледі:
1) түгендеу карточкаларының, түгендеу тізімдерінің және НҚ-ны есепке алу бойынша тізімдердің бар болуы және жай-күйі;
2) техпаспорттардың және басқа да техникалық құжаттаманың бар болуы мен жай-күйі;
3) жалға, жауапты сақтауға субъект тапсырған немесе қабылдаған негізгі құралдардың құжаттамаларының бар болуы. Құжаттар болмаған кезде олардың алынуын немесе ресімделуін қамтамасыз еткен жөн.
НҚ-ны түгендеу, аумақтық орналастырылуы ескеріле отырып, жалпы белгіленген тәртіпте жүзеге асырылады, бұл ретте комиссия объектілерді тексеру нақты түрде іске асырады және түгендеу тізімдеріне олардың толық атауларын, тағайындалуын және түгендеу нөмірлерін енгізеді. Түгендеу нөмірлері НҚ объектілеріне келіп түсулеріне қарай, реттік-сериялық жүйе бойынша беріледі.
Түгендеу сәтінде шаруашылық жүргізуші субъектінің орналасқан жерінен тыс жерде болатын НҚ объектілері (алыс рейстегі теңіз және өзен кемелері, темір жол жылжымалы құрамалары, автомашиналар; күрделі жөндеуге жіберілген машиналар мен жабдық және т. б.) олардың уақытша жіберілу сәтіне дейін түгенделеді, бұл жөнінде түгендеуді өткізу туралы өкімде айтылуға тиіс.
НҚ Бұйрықпен бекітілген «Ұзақ мерзімді активтердің түгендеу тізімі» Түгендеу-1
нысаны бойынша объектінің негізгі тағайындалуына сәйкес атаулармен түгендеу тізіміне енгізіледі.
Ешқандай түзетулер мен тазартулар жасауға болмайды. Түгендеу тізімдерінде толтырылмаған жолдар қалдыруға болмайды. Тізімдердің соңғы беттеріндегі толтырылмаған жолдар сызылып тасталады.
МЖТ-ның жетіспеулері немесе артылулары атаудағы қателіктен, жіберіп алудан, жаңылудан және т. б. туындады деген өтініштері, түгендеу өткізілетін қойма, жүк сақтау орны, секция ашылуға дейін қабылданады.
Қателіктерді түзету, дұрыс емес жазбаларды сызып тастау және сызып тасталғандардың үстіне дұрыс жазбаларды қою арқылы тізімдердің барлық даналарында іске асырылады. Түзетулерді түгендеу үшін комиссиясының барлық мүшелері және МЖТ талдайды, және оған қол қояды.
Түгендеу аяқталған соң, міндетті түрде қосымша тексерулер жүргізіледі, оған түгендеу комиссиясының мүшелері мен МЖТ қатысады.
Тізімдерге жетіспеулерді немесе артылуларды жасыру мақсатында нақты қалдықтар туралы алдын ала белгілі болған жалған деректерді енгізу үшін комиссияға заңнамамен белгіленген тәртіпте жауапкершілік жүктеледі.
«Ұзақ мерзімді активтердің объектілерін түгендеу нәтижелерінің салыстыру тізімдемесі» Түгендеу-12 Бұйрықпен бекітілген нысан бойынша салыстыру тізімдемесінде бухгалтерлік есепке алу деректері және түгендеу тізімдерінің (актілерінің) деректері бойынша көрсеткіштер арасындағы түгендеу айырмашылықтарының нәтижелері көрсетіледі.
 
Ақшалай қаражатты түгендеу
Ақшалай қаражатты түгендеу (ары қарай – АҚТ) кезінде кассадағы ақша белгілері мен басқа құндылықтардың нақты бар болуы тексеріледі. Түгендеуді жүргізу сәтінде кассаның қолма қол ақша қалдығына қолхаттар, сондай-ақ кассирдың ұйымға тиесі­лі емес ақшалай қаражаттар және басқа құндылықтардың кассада бар болуы туралы өтініштері енгізілмейді.
Жолдағы АҚТ осы шотта болып табылатын сомаларды салыстыру жолымен іске асырылады: түсімді тапсыру кезінде – банк мекемесінің, байланыс бөлімінің түбіртек деректерімен, банк инкассаторының және т. б. түсімді тапсыруға арналған қоса жүретін тізімдемелердің көшірмелері.
Банктің есеп айырысу, валюталық және арнайы шоттарындағы АҚТ ұйым бухгалтериясының деректері бойынша тиісті шоттарда болып табылатын сома қалдықтарын банктің үзінді жазбаларының деректерімен салыстыру жолымен іске асырылады.
Ақшалай қаражаттарының бар болуы түгендеу күніндегі есепке алу деректерімен салыстырылады және Бұйрықпен бекітілген «АҚТ актісі» Түгендеу-10 нысанында бейнеленеді.
Жетіспеулер немесе артылулар анықталған кезде актіде олардың пайда болу сомасы мен жағдайлары көрсетіледі.
Ақшалай қаражаттарының және құнды қағаздардың артылу сомалары 1000 «Ақшалай қаражаттар» шотының дебеті және 6280 «Өзге кірістер» шотының кредиті бойынша кіріске енгізілуге тиіс.
Жетіспеушіліктер 1000 «Ақшалай қаражаттар» шотының кредитінен 1280 «Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек» шотының дебетіне шығынға жазылады.
Жетіспеушілік сомасына кінәлі тұлғалар анықталған кезде мынадай өткізім жасалады:

Д-т

 

К-т

 

1250 «Қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық берешегі»

1280 «Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек»

 
Егер кінәлі тұлғалар анықталмаса немесе сот жетіспеу сомасын өндіріп алудан бас тарт­са, 1280 «Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек» шотында есепке алынған сома 7210 «Әкімшілік шығыстар (есептен шығаруға бармайтын)» шотының дебетіне шығынға жазылады.
 
Дебиторлық және кредиторлық берешекті түгендеу
Дебиторлық және кредиторлық берешекті түгендеуді ұйымның бірінші басшысының немесе ЖК-нің бұйрығымен құрылған түгендеу комиссиясы жүргізеді және оның мәні тиісті құжаттар бойынша есепке алу шоттары бойынша қалдықтарды анықтау және осы шоттарда орналасқан сомалардың негізділігін мұқият тексереді.
Сауда дебиторлық және кредиторлық берешекте талдау кезінде мына нәрселерге назар аударған жөн:
•   өнімді (жұмыстар мен қызметтерді орындау) жеткізіп беру шарттарының болуына және олардың дұрыс ресімделуіне;
•   түсірілген ТМҚ үшін сомалардың дұрыс көрсетілуіне;
•   өнімнің (жұмыстардың, қызметтердің) өзіндік құнындағы дебиторлық берешек дұрыс ескерілгендігіне;
•   мерзімі өткен талап-арызы бар дебиторлық және кредиторлық берешек бар болуына.
Жұмыс үдерісінде дебиторлық берешектің пайда болуы, оның пайда болу мерзімінің ұзақтығы, алу нақтылығының (яғни, есеп айырысулардың салыстыру актілерінің болуы немесе дебиторлар өздерінің берешегін мойындайтын хаттар) себептері мен кінәлі тұлғалары анықталады және берешекті өндіріп алу үшін қандай шаралар қолданылуда, сондай-ақ талап-арыз мерзімінің ұзақтығы талданады. Жұмыс барысында қарама қарсы тексерулер ұйымдастырылады және өткізіледі.
Талап-арыз ұзақтығының мерзімі аяқталған дебиторлық берешек ұйымның бірінші басшысының немесе ЖК-нің шешімімен шығынға жазылады және таңдап алынған дебиторлық берешекті есепке алудың есеп саясатына қарай не күдікті қарыздар бойынша резерв шотына, не кезең шығыстарына жатқызылады.
Талдау кезінде күдікті қарыздар бойынша резервтер құрудың негізділігін, олардың дұрыс пайдаланылуын және талап-арыз ұзақтығы мерзімі аяқталған дебиторлық берешекті теңгерімнен шығынға жазуды тексерген жөн.
Талдау кезінде күдікті қарыздар бойынша резерв мөлшері артып кетпегенін және оның пайдаланылмаған мөлшері қалпына келтірілгендігін анықтау керек.
Есеп айырысуларды түгендеу нәтижелері «Дебиторлық және кредиторлық берешекті түгендеу актісі» Түгендеу-11 Бұйрықпен бектілген нысандағы актілермен ресімделеді.
Түгендеу актілерін талдау негізінде анықтама жасалады, онда дебиторлар мен кредиторлардың атаулары мен мекенжайлары, берешек сомалары, пайда болу себептері, қандай уақыттан бері, қандай құжаттар негізінде деген деректер келтіріледі.
 

Авторизуйтесь или купите полный доступ

вернуться назад
?
Не нашли нужный документ?
задать вопрос

Рубрика статей


–ейтинг@Mail.ru